English

“Laissez faire” ose kapitalizmi i lirë

(OPINION)

Eduard Ypi*

Jetojmë në kapitalizëm. Reformat, pensionet, ligjet fiskale, bankat private, bursat, sindikatat, shoqatat e punëmarrësve, fondacionet dhe OJF-të e panumërta, papunësia, grevat, emigracioni dhe migracioni, trafiqet, polarizimi për shkak të pasurisë, realiteti i përditshëm, ç’do gjë flet për një sistem ndryshe dhe mendësi të re së bashku me dëshirën e papërmbajtshme për të jetuar më mirë në garë, për të siguruar të nesërmen dhe pse jo për të shijuar luksin e të qenit i pasur dhe i fuqishëm. Megjithëse të gjithë janë përfshirë nga dëshira dhe ëndrrat për të qenë protagonistë të këtij sistemi, përsëri ka shumë, të cilët e kanë të vështirë ta përtypin idenë se janë kthyer në detaje të këtij mekanizmi gjigand dhe të pandalshëm. Duke trajtuar nostalgjikët e diktaturës si patologji e moshës së demokracisë, të tjerët dhe e pranojnë, edhe se pranojnë. E pranojnë kur përballen me nevojat në rritje të një jete konsumiste që s’ka asgjë të përbashkët me atë të disa viteve më parë dhe nuk e pranojnë kur “gogoli” i propagandës së dikurshme herë pas here bëhet i gjallë. Në analizë më të thellë nuk është vetëm kjo arsyeja, pasi problemi është shumë më kompleks me ndërthurjen e arsyeve materiale dhe jo materiale, këto të fundit të lidhura ngushtë qoftë me natyrën njerëzore apo dhe me një konstitucion mental dhe shpirtëror të formësuar në kohë. Ndodh shpesh që individë apo grupime politike përmes një qëndrimi ambigue karshi së resë kërkojnë të manipulojnë pjesën më të varfër dhe më pa shpresë të shoqërisë me iluzionet e një jete barazitiste me elementë parazitizmi që përmbajnë dhunë për arritjen e qëllimit, duke mos përfillur aftësitë dhe përgatitjen e gjithsecilit dhe thelbin vetëzhvillues të sistemit. Shembja e praktikës dogmatike të socialkomunizmit kërkoi domosdoshmërisht për shkak të vakumit të krijuar, zëvendësimin e mentaliteteve dhe praktikave të vjetra me të reja, shpesh të ashpra dhe në dukje antipopullore, por padiskutishmërisht më të vërteta dhe më të afërta me natyrën, kërkesat dhe ambicien njerëzore. Por a është kapitalizmi një nocion i përcaktuar mirë dhe i pranuar nga të gjithë? Nëse komunizmi ngrihet mbi bazën e një dogme dhe të një grushti teoricienësh, të kombinuar me diktatorë që e provuan në mënyrë të dështuar aplikimin e tij në praktikë, kapitalizmi përkundrazi paraqitet divers si në raport me emërtimin e tij, ashtu dhe në format e aplikimit. Nëse Marksi mbahet si themeluesi i doktrinës komuniste, kapitalizmi mesa duket ka shumë baballarë, duke nënkuptuar me këtë se çfarë nuk është socializëm, pa koment, pavarësisht nga format e paraqitjes dhe emri mbetet të jetë kapitalizëm. Arritja deri në pikën e ndarjes së këtyre sistemeve ekonomiko-shoqërore nuk ka kaluar pa luftë dhe përpjekje për identitet të shtresave të krijuara si produkt i proceseve zhvilluese dhe i evoluimit objektiv të shoqërisë njerëzore. Në morinë e pafund të përcaktimeve mbi kapitalizmin do të përmendja thënien e një sociologu të famshëm, Max Weber, që e përshkruan kapitalizmin si diçka që shfaqet sa herë që plotësimi i nevojave për produkte industriale të një grupi njerëzor kryhet me metodën e ndërmarrjeve. Edhe vetë Weber më vonë e modifikon thënien e tij, duke shtuar në përkufizimin e parë edhe aktivitete që në thelb nuk kanë të bëjnë me një veprimtari të mirëfilltë ekonomike siç janë fajdeja dhe spekulimet financiare në përgjithësi. Megjithatë thënia e Weberit përsa i përket ndërmarrjeve mbetet në thelb të një organizimi “kapitalist” ose “jo komunist”. Sot pas ekspirimit faktik të sistemit të shoqërive plotësisht të centralizuara debati është transferuar diku gjetkë dhe pikërisht në masën që shteti ndërhyn në ekonomi. Nëse nga njëra anë pakica e lumtur përpiqet me hapa të shpejta të heqë “qafe” zgjedhën e shtetit dhe të bëhet sa më e pavarur në zbatimin e lojës së vet të suksesshme, pjesa tjetër të dobëtit, të paaftët dhe të pafatët kërkojnë me ngulm që shteti të jetë prezent në jetët e tyre, duke shfaqur përditë dhe më shumë pafuqinë e vet për të ndjekur garën e çmendur të pasurimit dhe ritmin frenetik të jetës moderne. E gjithë kjo lojë që përditë e më tepër merr përmasa institucionale krijon nevojën e garantit relativ të stabilitetit. Nëse mbas vitit ‘90 lëvizja punëtore u riorganizua në formën e sindikatave, ndërmarrjet e reja kapitaliste, duke qenë se ishin në fillimet e tyre ju desh shumë kohë për t’u ndërgjegjësuar për rëndësinë e të qenit faktor. Po të bënim një krahasim gjeometrik, duke imagjinuar krijimin e një trekëndëshi barabrinjës dhe gjatësia e brinjës të simbolizonte pushtetin dhe influencën në shoqëri dhe, ku çdo brinjë do të përfaqësonte respektivisht shtetin, punonjësit dhe punëdhënësit, kjo do të ishte dhe skema ideale e një shoqërie kapitaliste. Në të vërtetë trekëndëshi nuk mund të jetë barabrinjës dhe nuk është i tillë askund, aq më tepër në vendin tonë. Në kushtet e një ekonomie informale në pjesën e saj më të madhe, ku në pjesën dërmuese për arsye objektive punonjësit janë në të zezë dhe paguhen shpesh nën minimumin jetik nuk mund të pretendohet se kemi një organizim efecient të klasës punëtore. Rrjedhimisht ndërmarrjet kapitaliste, ku punësohen këta punonjës nuk janë “formale” dhe për pasojë janë të varura nga shteti, qoftë edhe për këtë fakt për të shmangur goditjen që vjen nga informaliteti. Po të marrim në veçanti shtetin, i cili si mbajtës i rregullave formale duket sikur i ka të gjitha fajet, përsëri edhe kjo nuk është gjithmonë e vërtetë, mjafton t’i referohemi aseteve njerëzore të tij për të thënë se punonjësi i administratës, duke qenë pjesëtar i këtij ambienti e ka shumë të thjeshtë që nga dëshira për të marrë pjesë apo edhe për arsye karakteriale të cedojë në kryerjen e detyrës. Filozofët, ekonomistët, politikanët janë marrë gjatë me këto raporte, pavarësisht nëse kanë pasur ose jo të njëjtin këndvështrim, por në fund të fundit deformimi i “trekëndëshit” ju ka tërhequr vëmendjen dhe kanë dhënë opsionet e tyre. Në përgjithësi teoritë e ndryshme konvergojnë në dy grupe kryesore pikëpamjesh, e para është teoria e kapitalizmit klasik (“laissez faire”) të lirë nga ndërhyrjet e shtetit dhe e dyta, kapitalizmi mix, që pranon ndërhyrjen e shtetit, por ka problem masën e ndërhyrjes. Ja se çfarë thotë Robert Hessen i “Stanford Graduate School of Business”, për shtetin më të fuqishëm kapitalist të botës kur përpiqet të shpjegojë tipin e tij të kapitalizmit:

“Një ekonomi plotësisht e lirë (laissez faire) nuk ka ekzistuar kurrë, por autoriteti qeveritar mbi aktivitetin ekonomik është rritur ndjeshëm që nga shekulli XVIII, dhe veçanërisht që nga koha e Depresionit të Madh.... Sot USA, dikur kështjellë e kapitalizmit është një ekonomi mikse, në të cilën qeveria jep favore dhe detyron kufizime pa ndonjë parim të qartë ose të qëndrueshëm”.

Mjafton kjo thënie për të menduar se kurba e ndërhyrjes së shtetit në ekonomi, si një fenomen i ekonomive të zhvilluara kapitaliste vjen në ngjitje krahas rritjes së ekonomisë së një vendi. Nuk do të kishte kuptim për Shqipërinë të hynte direkt në periudhën e një shteti të fuqishëm dhe me shumë influencë pa kaluar më parë në kapitalizmin e thjeshtë të iniciativës së lirë dhe shtresëzimit pasuror të shoqërisë. Megjithëse në dukje paradoks, vetëm shtresëzimi dhe krijimi i lobeve të fuqishme vendase industriale dhe financiare do të mundnin të krijonin kushte për ritme të larta zhvillimi dhe mirëqenie. Të gjitha përpjekjet e shtetit për të nxjerrë rregulla dhe ligje të pafundme, kudo dhe për çdo gjë është në përpjesëtim të drejtë me informalitetin, që nuk është gjë tjetër vetëm se tabloja e pafuqisë së tij për të ndjekur zbatimin e tyre. Formalizimi i informales, nëpërmjet shtimit të formales është rruga pa krye, në të cilin do të futeshin të gjitha qeveritë shqiptare deri në momentin që do të kuptojnë se formalizimi është një proces spontan që kryhet për interes dhe askush nuk mund të kryejë një proces të tillë me mjete detyruese. Nëse i ashtuquajturi “legalizim” është një proces tipik kapitalist dhe shumë i lavdërueshëm, po kaq i rëndësishëm është edhe legalizimi i pasurisë së pronarëve të rinj, ashtu siç janë, pa përfillur rrugën dhe mënyrat sesi arritën deri aty. Tërheqja e shtetit, në pozicionin e mbajtësit të rregullave të lojës dhe jo të krijuesi të tyre është inteligjencë, është strategji zhvillimi që hap pas hapi të çon në prosperitet dhe mundësi ndërhyrjeje. Një klasë e “kontrolluar” kapitaliste nënkupton një popull të varfër dhe një shtet të paaftë për të kuptuar trendin e vërtetë të zhvillimit.

marre nga gazeta Panorama dt.14 maj 2007

*Drejtor Ekzekutiv i “Konfindustria Shqiptare”

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Eduard Ypi, Ligji i Gjobave u përgatit në fshehtësi të plotë

(Marrë nga gazeta "Shqip" e dt. 6 Prill 2007)

Konfindustria Shqiptare, përfaqësia zyrtare e sipërmarrësve të sektorit të industrisë dhe shërbimeve, deklarohen haptazi kundër planit të qeverisë që synon ligjërimin e parapagimit të gjobave nga bizneset te tatimet. Drejtori i Konfindustria-s, Eduard Ypi, e konsideron projektligjin tërësisht arbitrar dhe në kundërshtim me filozofinë e një buxheti të shëndetshëm. "Një shtet nuk mbahet me gjoba! Gjobat janë elementi i fundit për të
plotësuar buxhetin e shtetit. Detyra e shtetit është të parandalojë shkeljet, pa arritur te gjobat, në kuptimin e grumbullimit të të ardhurave në buxhet", thotë Ypi. Sipas përfaqësuesit të industrialistëve, shteti dëmtohet nëse vendos shumë gjoba, ngaqë gjobat
janë një element frenimi, jo zhvillimi. Dy ditë më parë, Konfindustria Shqiptare, në një nismë të paprecedent, nënshkroi bashkë me 8 shoqata të tjera biznesi, një letërprotestë,
ku i kërkohej qeverisë dhe institucioneve më të larta shtetërore që të frenonin ligjin arbitrar. "Kështu po goditen parimet e tri-partitizmit, të cilat janë shtyllat kryesore që mbajnë shoqërinë e sotme, të qytetëruar, në këmbë, të cilat janë shteti, punonjësit dhe punëdhënësit", shpjegon Ypi. Drejtori i Konfindustria- s, shprehet se përfaqësia e biznesit që ai përfaqëson kurrë nuk është njoftuar mbi përgatitjen e këtij projektligji. "Ky rojektligj duhet të ishte konsultuar me të gjitha organizatat e biznesit. Me ne nuk është konsultuar njeri. Është një vendim obskur mund të them", deklaroi Ypi. Problemi kryesor i parapagimit të gjobave, lidhet me mundësinë që qeveria mund t‘i përdorë tatimet, si milici private financiare, duke goditur me fatura të rënda ato biznese që nuk konsiderohen miqësore ndaj forcës në pushtet. Sipas ligjit ende në fuqi, nëse tatimorët do të vendosnin një gjobë marramendëse dhe abuzive, kjo do të rrëzohej automatikisht, të paktën në gjykatë, ndaj ky veprim arbitrar do të ishte i panevojshëm. Ndërsa, sipas ligjit të ri, që pritet të hyjë në fuqi, një biznes mund të gjobitet me shifra të papërballueshme,
pavarësisht se dihet që gjykata do ta rrëzonte gjobën, pasi shuma në fjalë do të arapaguhet. Kështu, zgjatja me vite e proceseve gjyqësore, do të çonte në daljen jashtë tregu dhe/apo falimentimin e biznesit, për sa kohë atij i janë bllokuar kapitalet.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Interviste

Cili është mendimi juaj z. Ypi për projektligjin e Qeverisë “Për disa ndryshime për proçedurat tatimore” ?

Përgjigje - Konfindustria Shqiptare tashmë e ka bërë të ditur në publik qëndrimin e sajë karshi projektligjit të ri. Me deklaratën e firmosur nga 9 shoqata përfaqsuese të degëve dhe profileve të ndryshme të sipërmarrjes janë shprehur qartë disa nga arsyet dhe konkretisht kanë nënvizuar në parim shkeljen e të drejtës kushtetuese që garanton barazinë e trajtimit të pronës publike me atë private dhe barazinë e të gjithëve përpara ligjit (nenin 11 dhe 18 të Kushtetutës). Me anë të këtij ligji, ndër të tjera, i krijohet hapësirë abuzive nënpunësit tatimor shtetror që qoftë për paaftësi profesionale apo dhe për arsye të tjera të penalizojë në kufij të gjërë pa të drejtë Biznesin. Për një moment sikur të marrim në konsideratë hallet e Qeverisë si dhe preçedentët e moszbatimit të ligjit nga ana e subjekteve private që kanë çuar në akumulimin e problemeve financiare, përsëri do të thoshim se nuk do të ishte kjo rruga e vetme dhe më efektive e zgjidhjes së problemit në nivel administrativ. Zgjidhjet e forta në përgjithësi, për eksperiencë, nuk shërbyer asnjëherë për të përmirsuar klimën, përkundrazi krijojnë kushte të favorshme për tkurrjen dhe zvogëlimin e masës së zhvillimit. Në këtë rast hedhja e tërë peshës së problemeve të Qeverisë në kurriz të biznesit është një zgjidhje artificiale, është mbyllja e syve përpara pasojave në të ardhmen. Zona e takimit e Biznesit me Qeverinë nëse mund ta emërtonim kështu shpesh krijon edhe fërkime duke mbrojtur secila palë interesat e e momentit, por sidoqoftë dialogu dhe kompromisi ndërmjet aktorëve janë të vetmet rrugë për një zgjidhje të mbarë.

A është marrë mendimi juaj në hartimin e këtij projektligji?

Përgjigje - Është jo pozitive për të dyja palët që të pohoj faktin që nuk e di për ç’arësye në rastin e projektligjit në fjalë ndërmjet Konfindustria Shqiptare dhe Qeverisë nuk ka pasur kontakte dhe për rrjedhojë projektligji gjithmonë, përsa i përket Konfindustrias, është hartuar në terr, gjë e cila bëhet e dukshme në reagimin e Konfindustrias pas daljes së debatit në media. Me pak fjalë dhe pa retorikë ky projekt ligj është hartuar dhe dërguar në Parlament për shqyrtim dhe miratim pa marrë parasysh vullnetin e komunitetit të Biznesit.

Parlamenti e ka miratuar në parim, në diskutimet që do të vijojnë cili do të jetë propozimi juaj, çfar mund të bëhet për ta ndryshuar?

Përgjigje - Miratimi në parim i këtij projektligji tashmë e ka kaluar Parlamentin dhe sipas proçedurave parlamentare mbetet miratimi nen për nen. Arritja në këtë fazë e bën të vështirë idenë se do të ketë një reflektim të shumicës parlamentare për të ndryshuar diçka, megjithatë duke e parë çështjen në një kuadër më të gjërë le të shpresojnë një ndyshim të “çastit të fundit”. Përsa i përket ç’ndryshime do të propozonim sikur, do të thosha në një qëndrim jo personal se më parë duhet të debatohet me aktorët e biznesit nga ana e Qeverisë se cilat janë opsionet e tyre në lidhje me këtë çështje dhe pas hap pas hapi të kërkohej një zgjidhje kompromisi dhe pse jo një zgjidhje krejt e re në një dritë të re mardhëniesh Qeveri-Biznes. Pavarësisht nga elementët teknikë të zgjidhjes ne do të kërkonim parimisht vendosjen e të drejtës kushtetuese të biznesit për tu mbrojtur nga padrejtësitë dhe arbritrariteti që në rastin e këtij ligji janë të dukëshme.

Cilat janë pasojat që ky projektligj jep tek biznesi?

Përgjigje - E para dhe më e rëndësishmja do të ishte klima e terrorit fiskal që pa ndonjë mundim të madh edhe nga profanët e ekonomisë dhe biznesit do të përkthehej në një ngadalsim të veprimtarisë ekonomike në shkallë vëndi dhe një hap më tutje në përkeqsimin e situatës së punësimit dhe të ardhurave reale për frymë. Në një kënd vështrimi më ekonomik, biznesi nën kërcënim do të bëhej më informal dhe më pak konsumues dhe si rrjedhojë më pak aktiv dhe zhvillues në shkallë vëndi. Krijimi i detyrimeve të mëdha ndaj shtetit në një % të papërcaktuar për shkak të arbritraritetit naiv ligjor do të krijonte mungesa të theksuara mjetesh xhiroje që do të çonte në vështirësi financiare shumë biznese dhe do të shtoheshin artificialisht raste e falimentimit të shoqërive të ndryshme. Rritja e të ardhurave të Buxhetit të Shtetit do të kishte anën e saj të errët sepse do të krijonte në një periudhë fare të shkurtër një pamundësi për ta rimbushur atë, kësaj rradhe për shkaqe objektive. Për ta përmëndur të fundit, por jo se është më pak e rëndësishme se çdo pasojë tjetër, është padyshim krijimi i një ndjenje mungese stabiliteti në sytë e aktorëve politikë dhe ekonomik të huaj. Ç’mund të mendojë një sipërmarrës i huaj që i shtyrë thjesht nga ndjenja e mundësive ekonomike që paraqet një vënd në zhvillim si ky i yni, të ndodhet përpara një inspektori tatimor, gjysëm analfabet krahasuar me nivelin e tij të përgatitjes, që përplas këmbët dhe kërkon të abuzojë dhe në këtë rast në mënyrë absurde në emër të ligjit.

Kemi marrë disa njoftime nga një organizatë që prezantohet me emrin tuaj, çfarë mund të na thoni?

Përgjigje - Vërtet është për të ardhur keq që këto ditë po qarkullojnë në media disa personalitete të biznesit dhe të shoqërisë civile të cilët janë mjaft të njohura për Konfindustria Shqiptare, por që për arësye të zgjedhjeve të tyre personale nuk i përkasin më këtij grupimi. Për të shtuar edhe diçka të fundit në lidhje me këtë pikë do të thoja se ajo ç’ka mund të quhet shqetsuese është fakti që po përdoret i njëjti emër me organizatën tonë, gjë e cila unë personalisht shpresoj të zgjidhet me reflektimin, pa kërkuar një arbitër ligjor, e personave që tashmë e kanë zgjedhur rrugën e tyre duke krijuar një organizatë tjetër dhe që sigurisht kërkon një emër tjetër.

A i keni kërkuar Presidentit të Republikës për të mos e dekretuar ligjin?

Përgjigje - Mendoj se është veprim i nxituar të kryesh hapa që nuk ju ka ardhur koha, fillimisht përpjekjet dhe lufta jonë do të vazhdojnë të jenë në sinkron me fazën ku përpunohet çështja, domethënë në Qeveri dhe Parlament. Uroj që të mos jetë i nevojshëm një veprim i tillë, por nëse kjo ndodh dhe ligji kalon në Parlament ashtu siç është, athere edhe në këtë rast patjetër do të shfrytëzojmë hapësirat që na jep ligji dhe sistemi demokratik.

marre nga gazeta “Panorama” dt.11 Prill 2007